Öz
Amaç
Günümüzde dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) olan pek çok kişiye hala yeterince tanı konamamakta ve tedavi verilememektedir. Bu bağlamda tıp eğitiminin sosyal ve deneyimsel öğrenmeye dayanan zorlu, rekabetçi doğası düşünüldüğünde DEHB tanılı olmak zorlanmalara sebep olabilir. Bu çalışmada tıp fakültesi öğrencilerinde uyku sorunları ve bireysel kronotipler ile DEHB belirtileri arasındaki ilişkilerin değerlendirilmesi amaçlanmıştır.
Gereç ve Yöntem
Kesitsel tipte tasarlanmış bu araştırmaya, 453 üniversite öğrencisi dahil edilmiştir. Katılımcılara sosyodemografik veri formu, Erişkin DEHB Kendi Bildirim Ölçeği (KBÖ), Münih Kronotip Anketi, Uykusuzluk Şiddeti İndeksi ve Depresyon-Anksiyete-Stres Ölçeği uygulandı.
Bulgular
Çalışmamıza dahil edilme kriterlerini karşılayan 388 katılımcıdan, 222’si kadın (%57,3) olup, katılımcıların yaş ortalaması 20,80±1,89’du. Katılımcıların toplam DEHB-KBÖ puan ortalaması 29,11±10,08 olup, katılımcılardan 39’unun (%11) DEHB açısından yüksek risk altında olduğu saptanmıştır. DEHB açısından yüksek riskli olan 39 katılımcıdan 30'unun (%76) aratip, 8'inin (%20,5) akşamcıl tip, 1'inin (%2,5) ise sabahçıl tip olduğu görülmüştür. DEHB açısından yüksek riskli bireylerden 34'ünün (%87,2) uykusuzluk yaşadığı saptandı. KBÖ puanı bağımsız için yordayıcının ise; uykusuzluk şiddeti, kendini yaralama, depresyon ve anksiyete puanı (p=0,004, p=0,02, p=0,001, p=0,021) olduğu görüldü.
Sonuç
Çalışmamızda, DEHB açısından yüksek riskli olan bireylerin sirkadiyen ritim açısından farklılık gösterdikleri, daha fazla uyku sorunu, anksiyete, depresyon ve stres yaşadıkları görülmüştür. KBÖ puanı üzerinde etkili olan faktörün ise uykusuzluk şiddeti, kendini yaralama depresyon ve anksiyete skorları olduğu görülmüştür.
Anahtar Kelimeler: Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, uykusuzluk, kronotip, depresyon, anksiyete
Kaynakça
American Psychiatric Association (APA). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. 5th ed. Washington: American Psychiatric Association. 2013.
Kessler RC, Adler L, Barkley R, et al. The prevalence and correlates of adult ADHD in the United States: results from the national comorbidity survey replication. Am J Psychiatry. 2006;163(4):716-723.
Fayyad J, Sampson NA, Hwang I, et al. The descriptive epidemiology of DSM-IV Adult ADHD in the World Health Organization World Mental Health Surveys. Atten Defic Hyperact Disord. 2017;9(1):47-65.
Deberdt W, Thome J, Lebrec J, et al. Prevalence of ADHD in nonpsychotic adult psychiatric care (ADPSYC): A multinational cross-sectional study in Europe. BMC Psychiatry. 2015;15:242.
Berteotti C, Cerri M, Luppi M, Silvani A, Amici R. An overview of sleep physiology and sleep regulation. Milestones in Drug Therapy. 2015;49:3-23.
Díaz-Morales JF, Escribano C, Jankowski KS. Chronotype and time-of-day effects on mood during school day. Chronobiol Int. 2015;32(1):37-42.
Suh S, Yang HC, Kim N, et al. Chronotype differences in health behaviors and health-related quality of life: a population-based study among aged and older adults. Behav Sleep Med. 2017;15(5):361-376.
Imeraj L, Sonuga-Barke E, Antrop I, et al. Altered circadian profiles in attention-deficit/hyperactivity disorder: an integrative review and theoretical framework for future studies. Neurosci Biobehav Rev. 2012;36(8):1897-1919.
Snitselaar MA, Smits MG, van der Heijden KB, Spijker J. Sleep and circadian rhythmicity in adult ADHD and the effect of stimulants. J Atten Disord. 2017;21(1):14-26.
Kass SJ, Wallace JC, Vodanovich SJ. Boredom proneness and sleep disorders as predictors of adult attention deficit scores. J Atten Disord. 2003;7(2):83-91.
Kooij JJS, Bijlenga D, Salerno L, et al. Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. Eur Psychiatry. 2019;56:14-34.
Godfrey-Harris M, Shaw SCK. The experiences of medical students with ADHD: a phenomenological study. PLoS One. 2023;18(8):e0290513.
Doğan S, Öncü B, Varol Saraçoğlu G, Küçükgöncü S. Erişkin dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu kendi bildirim ölçeği (ASRS-v1. 1): Türkçe formunun geçerlilik ve güvenilirliği. Anadolu Psikiyatri Dergisi. 2009;10:77-87.
Roenneberg T, Wirz-Justice A, Merrow M. Life between clocks: daily temporal patterns of human chronotypes. J Biol Rhythms. 2003;18(1):80-90.
Erdoğan Ş, Üçpunar HK, Cangöz Tavat B. Münih Kronotip Anketi Türkçe Formu’nun geçerlik ve güvenilirlik çalışması. Turk Psikiyatri Dergisi. 2022;33(4):274-279.
Bastien CH, Vallières A, Morin CM. Validation of the Insomnia Severity Index as an outcome measure for insomnia research. Sleep Med. 2001;2(4):297-307.
Boysan M, Güleç M, Besiroglu L, Kalafat T. Uykusuzluk Siddeti Indeksi’nin Türk örneklemindeki psikometrik özellikleri. Anadolu Psikiyatri Dergisi. 2010;11(3):248-252.
Lovibond PF, Lovibond SH. The structure of negative emotional states: comparison of the Depression Anxiety Stress Scales (DASS) with the Beck Depression and Anxiety Inventories. Behav Res Ther. 1995;33(3):335-343.
Sarıçam H. The psychometric properties of Turkish version of Depression Anxiety Stress Scale-21 (DASS-21) in health control and clinical samples. Journal of Cognitive-Behavioral Psychotherapy and Research. 2018;7(1):19-30.
Atwoli L, Owiti P, Manguro G, Ndambuki D. Attention deficit hyperactivity disorder symptom self-report among medical students in Eldoret, Kenya. Afr J Psychiatry (Johannesbg). 2011;14(4):286-289.
Shen Y, Chan BSM, Liu J, et al. Estimated prevalence and associated risk factors of attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) among medical college students in a Chinese population. J Affect Disord. 2018;241:291-296.
Kılıçoğlu A, Çalık E, Kurt İ, ve ark. Üniversite öğrencilerinde kendilerinin bildirdikleri dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu belirtilerinin değerlendirilmesi. Anadolu Psikiyatri Dergisi. 2009;10:88-93.
Taneri PE, Akış N, Sarandöl A. Tıp fakültesi son sınıf öğrencilerinde dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu, anksiyete ve depresyon belirtilerinin sıklığı. Uludağ Tıp Derg. 2016;42(1):23-27.
Yılbaş B, Günel Karadeniz P. The Relationship between chronotype and ımpulsivity, attention-deficit disorder, ınternet, social media, and smartphone addiction. Alpha Psychiatry. 2022;23(4):203-209.
Molu B, Keskin AY, Baş MT. Investigation of sleep hygiene according to nursing students’ chronotype. J Turk Sleep Med. 2021;8(2):105-111.
Bondopadhyay U, Diaz-Orueta U, Coogan AN. A systematic review of sleep and circadian rhythms in children with attention deficit hyperactivity disorder. J Atten Disord. 2022;26(2):149-224.
Coşkun F, Tamam L, Demirkol ME. Erişkin tip dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu’nda kronotip ve klinik özellikler. diclemedj. Haziran 2020;47(2):312-323.
Jahrami HA, Alhaj OA, Humood AM, et al. Sleep disturbances during the COVID-19 pandemic: a systematic review, meta-analysis, and meta-regression. Sleep Med Rev. 2022;62:101591.
Um YH, Hong SC, Jeong JH. Sleep problems as predictors in attention-deficit hyperactivity disorder: causal mechanisms, consequences and treatment. Clin Psychopharmacol Neurosci. 2017;15(1):9-18.
Wynchank D, Bijlenga D, Beekman AT, Kooij JJS, Penninx BW. Adult attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD) and insomnia: an update of the literature. Curr Psychiatry Rep. 2017;19(12):98.
Hvolby A. Associations of sleep disturbance with ADHD: implications for treatment. Atten Defic Hyperact Disord. 2015;7(1):1-18.
Gregory AM, Agnew-Blais JC, Matthews T, Moffitt TE, Arseneault L. ADHD and sleep quality: longitudinal analyses from childhood to early adulthood in a twin cohort. J Clin Child Adolesc Psychol. 2017;46(2):284-294.
